De openbare apotheek staat op een kruispunt. Aan de ene kant groeit de vraag naar farmaceutische zorg gestaag: meer mensen, meer medicijngebruik, meer complexe zorgvragen. Aan de andere kant staat de sector onder druk: schaalvergroting, ketensvorming, vergrijzing onder eigenaren en een generatie jonge apothekers die de ambitie heeft maar de middelen mist. Wie de toekomst van de openbare apotheek wil begrijpen, moet deze krachten in samenhang bekijken. Bij NFA doen we dat al sinds 2017, vanuit de overtuiging dat ondernemerschap de sleutel is tot de beste en meest efficiënte farmaceutische zorg.
Een sector in transitie
De Nederlandse openbare farmacie heeft de afgelopen decennia ingrijpende veranderingen doorgemaakt. Het aantal apotheken is in absolute zin relatief stabiel, maar de eigendomsverhoudingen zijn fundamenteel verschoven. Waar de sector vroeger gedomineerd werd door zelfstandige apotheker-eigenaren, hebben grote ketens en retailconglomeraten een steeds groter marktaandeel veroverd.
Die schaalvergroting heeft voordelen: efficiëntere inkoop, gestandaardiseerde processen en grotere financiële buffers. Maar ze heeft ook een keerzijde die in de praktijk zichtbaar is. Uniformiteit gaat ten koste van maatwerk. Centrale aansturing verdringt lokale betrokkenheid. En de apotheker zelf, de professional die dagelijks de relatie met patiënten onderhoudt, wordt steeds vaker gereduceerd tot uitvoerder van beleid dat elders is bepaald.
Dat is een ontwikkeling die voor de kwaliteit van de eerstelijns gezondheidszorg consequenties heeft.
De vergrijzingsuitdaging: wie neemt het over?
Een van de meest urgente vraagstukken in de sector is opvolging. Een aanzienlijk deel van de huidige apotheker-eigenaren bevindt zich in de levensfase waarin verkoop en overdracht actueel worden. Maar geschikte opvolgers zijn niet vanzelfsprekend beschikbaar.
De reden is niet dat er te weinig ambitie is onder jonge apothekers. Die ambitie is er volop. De belemmering is structureel van financiële aard. Een apotheek vertegenwoordigt een aanzienlijke waarde. Banken financieren een groot deel, maar vragen ook eigen inbreng. Voor apothekers die nog niet lang werken en weinig vermogen hebben opgebouwd, is die drempel in de praktijk te hoog om zonder externe partner te overwinnen.
Het gevolg is voorspelbaar: apotheken die geen geschikte individuele opvolger vinden, komen in handen van ketens. Niet omdat dat de voorkeur is van de verkopende apotheker, en niet omdat het de beste uitkomst is voor patiënten en personeel, maar simpelweg omdat er geen alternatief leek.
NFA is opgericht als dat alternatief. Door kapitaal van investeerders te verbinden aan de ambitie van jonge apothekers, creëren we een route naar eigenaarschap die er voorheen niet was. Sindsdien hebben we meer dan 25 apotheekvestigingen verworven en overgedragen aan een nieuwe generatie ondernemende apothekers.
Digitalisering: bedreiging of kans?
Digitalisering wordt in veel sectorgesprekken gepresenteerd als de grote disruptor van de openbare farmacie. Online apotheken, geautomatiseerde medicijnuitgifte, digitale herhaalrecepten: ze veranderen onmiskenbaar de manier waarop een deel van de farmaceutische zorg wordt geleverd.
Maar de praktijk is genuanceerder dan de technologische optimisten suggereren. De openbare apotheek heeft een functie die niet volledig digitaliseerbaar is: persoonlijk contact, medicatiebegeleiding, signalering van interacties en het opvangen van complexe of kwetsbare patiënten. Dat zijn taken die vragen om menselijke aanwezigheid, lokale kennis en een vertrouwensrelatie die over jaren is opgebouwd.
Wat digitalisering wél verandert, is de verwachting van de patiënt. Gemak, snelheid en transparantie worden steeds vanzelfsprekender. De apotheken die daarin meegaan, zonder de persoonlijke kern van hun dienstverlening te verliezen, zijn de apotheken die ook in de toekomst relevant blijven.
Dat vraagt om ondernemers die investeren in hun apotheek. Niet alleen in technologie, maar in de combinatie van technologie en menselijk contact die hun specifieke patiëntenpopulatie nodig heeft. Dat is precies het type ondernemer dat NFA zoekt en begeleidt.
Zorgverzekeraars en contractering: een complexer speelveld
Een ontwikkeling die de komende jaren steeds meer aandacht zal vragen, is de veranderende relatie tussen apotheken en zorgverzekeraars. Contractering bepaalt in toenemende mate welke diensten worden vergoed, onder welke voorwaarden en tegen welke tarieven. Dat speelveld wordt complexer, niet eenvoudiger.
Kleine zelfstandige apotheken zonder netwerk of ondersteuning staan daarin structureel zwakker dan grotere partijen. Niet omdat hun zorg minder goed is, maar omdat ze minder onderhandelingsmacht hebben en minder capaciteit om contractmanagement professioneel te organiseren.
NFA ondersteunt apothekers in haar netwerk actief op dit vlak. Dirk-Jan Seckel, bestuurder van NFA en apotheker met decennialange ervaring in de sector inclusief bestuurlijke functies binnen de KNMP en VJA, kent de contracteringsomgeving van binnenuit. Die kennis wordt gedeeld met de apothekers die via NFA participeren, zodat zij op dit vlak niet alleen hoeven te staan.
Ondernemerschap als antwoord
Alle uitdagingen die de sector kent, opvolging, digitalisering, contractering en ketensdruk, hebben één gemeenschappelijke tegenkracht: goed ondernemerschap.
Een apotheker die eigenaar is van zijn of haar apotheek, denkt anders dan een apotheker in loondienst. Niet beter of slechter, maar anders. Met een langetermijnperspectief. Met een persoonlijk belang bij de kwaliteit van zorg en de tevredenheid van patiënten. Met de bereidheid om te investeren, te innoveren en te verbeteren, ook als dat op korte termijn extra inspanning vraagt.
Dat is de kern van de filosofie waarop NFA is gebouwd. Niet schaalvergroting als doel op zich, maar ondernemerschap als waarborg voor kwaliteit. Een apotheek die wordt gerund door een betrokken eigenaar levert structureel betere zorg dan een vestiging die onderdeel is van een keten waarbij de focus elders ligt.
Bas Evers, operationeel directeur van NFA en voormalig eigenaar van Apotheek Van Zanten in Zeist waar hij 15 jaar als eigenaar werkte, concludeerde in zijn MBA-thesis die hij in nauwe samenwerking met NFA schreef: de jonge ondernemende apotheker is essentieel voor de toekomst van de eerstelijns farmacie. Niet als sentiment, maar als structurele conclusie op basis van onderzoek.
Wat dit betekent voor de sector
De toekomst van de openbare apotheek in Nederland is niet een kwestie van technologie of schaalgrootte alleen. Het is een kwestie van wie er aan het roer staat.
Als de huidige trend van ketensvorming en gebrek aan opvolging ongewijzigd doorzet, verandert de openbare farmacie in een sector die steeds meer lijkt op retail: efficiënt, uniform, maar arm aan de persoonlijke zorgcomponent die haar werkelijke waarde bepaalt.
Als de sector erin slaagt om een nieuwe generatie ondernemende apothekers te mobiliseren, met de juiste financiële structuur, begeleiding en netwerk, blijft de openbare apotheek wat ze altijd is geweest: een onmisbaar ankerpunt in de eerstelijns zorg, dicht bij de patiënt, verankerd in de wijk.
NFA werkt dagelijks aan die tweede uitkomst. Met een team van meer dan 70 jaar gecombineerde ervaring in de Nederlandse openbare farmacie, apotheek-ondernemerschap en financiële expertise, en met een groeiende portefeuille van apotheken die worden gerund door apothekers die geloven in wat ze doen.
De toekomst van de openbare apotheek is niet iets wat ons overkomt. Het is iets wat we samen vormgeven.
Wil je bijdragen aan de toekomst van de openbare apotheek, als apotheker, investeerder of verkoper? Neem contact op met NFA en ontdek welke rol jij daarin kunt spelen.
